گوشه ها و انواع دستگاه های موسیقی ایرانی

باما در این مقاله همراه باشید چرا که قصد داریم به بررسی گوسه ها و انواع دستگاه های موسیقی ایرانی بپردازیم . همچنین میتوانید با پیوستن به ما از آرشیو آهنگ های خوانندگان زن قدیمی و جدید که برای شما در سایت خود آماده کردیم لذت ببرید.

گوشه های موسیقی ایرانی

هر دستگاهی که در موسیقی ایرانی به وجود آمده است دارای گوشه هایی است که توسط نوازندگان و اساتید موسیقی ایرانی اجرا شده اند. در واقع می توان گفت که گوشه، بنیادی ترین ویژگی هویتی موسیقی سنتی ایرانی است. گوشه ها از منظر طول اجرا به سه دسته تقسیم بندی می شوند. گوشه های سرگردان: این گوشه ها به این دلیل سرگردان نام گذاری شده اند که در هر دستگاهی می توان آن ها را نواخت. گوشه های بزرگ: به آن دسته از گوشه هایی گفته می شود که در طول یک قطعه بیش از یک بار اجرا می شوند و نوازنده پس از نواختن هر بخشی از قطعه، مجددا آن را می نوازد. از نمونه گوشه های بزرگ می توان به گوشه بیات کرد، گوشه مخالف و شوشتری اشاره کرد. و در نهایت آخرین دسته بندی در گوشه ها، به گوشه های کوچک معروف هستند که در هر دستگاه و آوازی وجود دارند.

انواع دستگاه های موسیقی ایران

موسیقی دستگاهی ایران شامل هفت دستگاه می باشد. این هفت دستگاه عبارتند از  دستگاه شور، دستگاه همایون، دستگاه سه گاه، دستگاه چهارگاه، دستگاه راست پنجگاه، دستگاه نوا و دستگاه ماهور. در وبسایت نت به نت ، برای شناخت هر دستگاه مقاله ای جداگانه را تدارک دیده ایم. در اینجا فقط مختصر اشاره ای تیتر وار به آنها می کنیم.

دستگاه شور

دستگاه شور را به دلیل گستردگی در ملحقات و متعلقات، مادر دستگاههای موسیقی می دانند. پنج آواز اصلی موسیقی ایرانی (ابوعطا، دشتی، افشاری، بیات ترک و بیات کرد) مربوط به دستگاه شور می باشد. برخی از گوشه های دستگاه شور عبارتند از: کرشمه، شهناز، نغمه، خارا، گلریز، صفا، حزین و فرود، قجر و...

دستگاه سه گاه

این دستگاه قدیمی ترین دستگاه موسیقی ایرانی است و بسیار حزن انگیز و غمناک می باشد. در اجرای آن انعطاف پذیری زیادی وجود دارد و از روند ثابتی برخوردار نمی باشد. این انعطاف پذیری به آن جلوه ویژه ای بخشیده است. گوشه های مهم دستگاه سه گاه به ترتیب درجه بندی درآمد، زابل، مویه و مخالف می باشد.

دستگاه چهارگاه

جالب است بدانید که برخی معتقدند که هر دستگاهی در ساعت مشخصی از شبانه روز به دل می نشیند و می تواند به شنونده حس خوبی منتقل کند. دستگاه چهارگاه به دلیل فراز و فرودهای دلنشینش، در اوایل صبح می تواند انرژی شنونده را دو چندان کند. از بهترین آلبوم های محمدرضا شجریان می توان به آلبوم "دستان" اشاره کرد که در همین دستگاه اجرا شده است. از گوشه های دستگاه چهار گاه می توان به درآمد، زابل، زنگوله، نغمه، مخالف، مویه و ... اشاره کرد.

دستگاه همایون

اندوه و غمی که در دستگاه همایون نهفته است، می تواند هر شنونده ای را تحت تاثیر قرار بدهد. از معروف ترین قطعاتی که در دستگاه همایون اجرا شده است می توان به قطعه "شد خزان گلشن آشنایی" اشاره کرد. آواز اصفهان، از آوازهای برجسته موسیقی ایرانی از متعلقات این دستگاه می باشد. بسیاری از لالایی های معروف ایرانی در سایر زبان ها برگرفته از دستگاه همایون است و جالب است بدانید یکی از انواع دستگاه های موسیقی ایرانی که در زورخانه اجرا می شود، دستگاه همایون است. گوشه های دستگاه همایون عبارتند از: جامه دران، چکاوک، بیداد، بیات، ضجه، موره، لیلی و مجنون و ...

دستگاه نوا

یکی دیگر از دسته بندی های موسیقی دستگاهی ایران، دستگاه نوا است. این دستگاه در ابتدا زیر مجموعه دستگاه شور بوده است و به مرور زمان به عنوان یک دستگاه مستقل شناخته می شود. به همین دلیل است که گاهی تشخیص و تمیز دادن دستگاه نوا از دستگاه شور سخت  است و نیاز به اطلاعات و تسلط بیشتری بر موسیقی ایرانی دارد. گوشه های دستگاه نوا شامل: بیات راجه، عشاق، عراق، نهفت، مجلسی، خجسته، درآمد و ... هستند.

دستگاه ماهور

دستگاه ماهور که یکی دیگر از دسته بندی های موسیقی دستگاهی ایران است در زمره موسیقی های شاد قرار دارد و معمولا کسانی که علاقه مند به قطعات شاد و انرژی بخش هستند به سراغ دستگاه ماهور می روند. به دلیل کثرت گوشه ها، دستگاه ماهور جولانگاه جذابی برای انواع پرده گردانی ها محسوب می گردد. بخش های مختلف این دستگاه به استان ها و مناطق مختلف در ایران من جمله: سیستان بلوچستان، خراسان، آذربایجان و لرستان بر می گردد. از قطعات معروفی که در دستگاه ماهور نواخته شده است، می توان به قطعه "مرغ سحر" اشاره کرد. از گوشه های دستگاه ماهور می توان به درآمد، گشایش، مجلس افروز، حصار ماهور، نیشابوری، راک کشمیر و ... اشاره کرد.

دستگاه راست پنجگاه

هفتمین و آخرین دستگاه در موسیقی دستگاهی ایران، دستگاه راست پنجگاه است. به این دستگاه در مقابل سایر دستگاه ها توجه کمتری شده است و می توان گفت که وجه اشتراکاتی با دستگاه ماهور دارد با این تفاوت که گردش ملودی هایشان با هم متفاوت است. از گوشه های دستگاه راست پنجگاه می توان به : پروانه، نغمه، روح افزا، سپهر، نیریز، قرچه، فرنگ و عراق و راوندی اشاره کرد. آلبوم چشمه نوش استاد محمد رضا شجریان، از نمونه های قدرتمند این دستگاه می باشد.